Borivoj Gerzić

BEOGRADSKE KNJIŽARE


Iako je Gutenberg sredinom 15. veka izumeo štampu, pod Turcima u Beogradu skoro da niko nije čitao knjige. Povremeno su ih Dubrovčani ovde prodavali, a u 16. veku uspeli su i da u Beogradu osnuju dubrovačku srpsku štampariju i prodavnicu knjiga. Tokom austrijske vladavine u 18. veku, trgovci knjigama u Beogradu bili su Rusi, i uglavnom su prodavali crkvene spise. Početkom 19. veka, posle srpskih ustanaka, retke knjige rasturane su putem pretplate. A onda dolazi 1829. godina i otvaranje prve knjižare u istoriji Beograda. Gligorije Vozarević, prvi beogradski knjižar i izdavač, bio je u isto vreme i knjigovezac (ni tada nije bilo lako preživeti samo od prodaje knjiga). Njegova knjižara nalazila se u blizini Saborne crkve i tu su se mogla naći čak i strana izdanja. I pre Vozarevića, kao i posle njega, bilo je pokušaja da se u Beogradu otvore knjižare, ali to je izgleda bio Sizifov posao. Zanimljivo je da su se tokom čitavog 19. i u prvoj polovini 20. veka u Beogradu knjige prodavale i u običnim trgovačkim radnjama.
Krajem 19. stoleća, a pogotovo između Prvog i Drugog svetskog rata Beograd konačno dobija mnoštvo privatnih knjižara i svoje prve velike knjižare: Mitu Stajića, Tomu Jovanovića i Vujića (osnovali knjižaru 1897. i štampali uglavnom tzv. knjige za narod), Gecu Kona (1901. osniva knjižaru, a od 1903. bavi se i izdavaštvom, i na tom planu postaje najjača figura u Kraljevini Jugoslaviji između dva rata), i Cvijanovića. U to vreme, u Beogradu ima nekoliko odlično snabdevenih i stručno vođenih antikvarnica (najpoznatija je Dositej Obradović), i pedesetak knjižara. Knjižare u Kraljevini Jugoslaviji postaju tada ono što im je i bila jedna od glavnih namena: okupljališta umetnika i intelektualaca.
U Titovoj Jugoslaviji, kada je posle rata dekretom ukinuto privatno vlasništvo, nestale su i privatne knjižare. Od tada pa sve do kraja osamdesetih godina, izdavaštvo, knjige i knjižare biće u Beogradu (kao i u celoj zemlji) pod stalnom kontrolom komunističkih saveta i upravnih odbora. Decenijama će takva atmosfera biti i u beogradskim knjižarama: nategnuta i neprofesionalna. Prodavačice i prodavci neće imati mnogo veze sa knjigama, ali će se zato ponašati gotovo kao da su vlasnici knjižara.
Neposredno pre Titove smrti (1980), i nakon toga, stega je popustila i pojavile su se prve privatne inicijative, i u izdavaštvu i u knjižarstvu. Krenulo se postepeno, reformski. Mladi ljudi, zaposleni u državnim knjižarama, prvo su promenili ambijent i atmosferu u samom prostoru. Bata Dramičanin, Ivica Dolenc i Nikola Šindik su, recimo, početkom osamdesetih (1980-85), od klasične državne knjižare u Cetinjskoj ulici napravili mesto gde su ljudi voleli da svrate i da se zadrže. Premestili su knjige iz jednoličnih i nepristupačnih rafova na podne police i svako je mogao da, neometano, sam lista i traži knjige ili da sedne na obližnju fotelju i čita. Umesto dotadašnje avetinjske tišine, u pozadini se sada čula lagana prijatna muzika (s tim se danas u Beogradu preteralo, pa je u nekim knjižarama muzika preglasna). Tako je počelo. Pojavili su se privatni izdavači, od kojih je prvi značajan (i politički provokativan) bio arhitekta i dizajner Slobodan Mašić sa svojim Nezavisnim izdanjima.
Posle Cetinjske, braća Dramičanini otvorili su 1985. svoju privatnu knjižaru u prizemlju Jugoslovenskog dramskog pozorišta, prvu privatnu knjižaru u bivšoj SFRJ; knjižara Bata jedno vreme je bila najzanimljivije okupljalište u gradu (imala je i svoj kafe pred samim ulazom u pozorište). Najsnabdevenija filozofskom literaturom (i sa najvećim popustima) bila je Nolitova Univerzitetska knjižara u Knez Mihailovoj, koju je vodio Čika Đole filozof. Starija garda, okupljena oko Mihiza i Dobrice Ćosića, skupljala se tokom sedamdesetih i osamdesetih na galerijici kod Milana Davidovića u knjižari Matica srpska u Knez Mihailovoj, i u knjižari Srpske književne zadruge, gde su se bistrile uglavnom političke teme. Živa atmosfera takođe je bila u knjižari Tačka (kasnije je tu nastao Beopolis), koju je u Domu omladine vodio pesnik Gojko Đogo, kao i u BIGZ-ovoj knjižari u Kosovskoj koju je vodio Goranić. Kada je 1989. jedan student Filozofskog fakulteta dobio na korišćenje od uprave Fakulteta deo zgrade (i pretvorio ga, tokom godina, u privatnu knjižaru), nastao je i Plato, koji se razvio u najveću i najsnabdeveniju gradsku knjižaru. Iako se u to vreme u ovakvim knjižarama kuburilo i sa parama i sa knjigama i sa platama zaposlenih, ta su mesta bile gradske oaze gde je posetilac mogao da vreme provede u opuštenom listanju knjiga ili razgovoru s prodavcem ili vlasnikom knjižare, i da izmeni ideje, a neretko, i knjige.
Devedesetih godina u Jugoslaviji je došlo do ratova i raspada države, zatim i do konačnog kraha onoga što se nazivalo komunizam, a potom, od dvehiljadite, i do tzv. prvobitne akumulacije kapitala: kapitalizam je surovo grunuo i u Beograd. Velike izdavačke kuće (sa svojim knjižarama) redom padaju pod stečaj. NOLIT je prodat Veterinarskom zavodu, Jugoslovenska knjiga je propala, BIGZ je asimilovan i ne bavi se više izdavaštvom, Prosveta je redukovana na knjižaru Geca Kon, Rad jedva opstaje... U knjižarama se izgubila ona ranija opuštena atmosfera, a knjiga je postala samo roba. Privatnici su se usredsredili na zarađivanje novca, a socijalizaciju su zapustili, i sve one knjižare koje su nekad bile male ali sa živom atmosferom, ubrzano postaju sve veće, i prerastaju u samoposluge i robne kuće za knjige. Male privatne knjižare, usled novih, globalističkih zakona uvezenih sa Zapada, jedna za drugom se gase. Morale bi da postanu veće, i sve veće, ako žele da opstanu. Prstima jedne ruke danas mogu da se izbroje male privatne knjižare koje čuvaju duh beogradskog knjižarstva: Lidijin Apropo u Cara Lazara, Šekijev Beopolis pored Doma omladine, Plavi krug u Takovskoj, Ant Duleta Čukića kod bioskopa Akademija 28, Cepter u Knez Mihailovoj i, najnovija knjižara iz plejade nezavisnih, Zlatno runo preko puta Ateljea 212 u Svetogorskoj, koju vodi Sneža Ranković. Ako ih ne budemo podržali, nemojte da se začudite ako se knjige jednoga dana ponovo vrate u trgovačke radnje i počnu da se prodaju zajedno s cipelama i prehrambenim artiklima u megastorovima.